Özbek Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde Baş Organ Adlarını İçeren Yalancı Eşdeğer Deyimler

Öz

Bu çalışmada, Özbek Türkçesi ile Türkiye Türkçesinde ortak biçimsel yapılara sahip olan ve organ adlarını içeren deyimler, yalancı eşdeğerlik bağlamında karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, biçimsel benzerliklerine rağmen anlamsal açıdan örtüşmeyen deyimleri tespit etmek ve bu deyimlerde ortaya çıkan anlamsal farklılaşmaları ayrıntılı biçimde ortaya koymaktır. Araştırmanın veri kümesini, Shavkat Rahmatullayev’in Oʻzbek Tilining Frazeologik Lugʻati adlı eserinin taranması sonucunda belirlenen ve “ağız”, “baş”, “dil”, “diş”, “göz”, “kulak” ile “yüz / aft” organ adlarını içeren toplam yirmi iki deyim oluşturmaktadır. İnceleme, bu deyimlerin Türkiye Türkçesindeki biçimsel olarak benzer görünen karşılıklarıyla sınırlandırılmış; deyimlerin anlamsal karşılaştırmaları sözlük verileri esas alınarak gerçekleştirilmiştir. Çalışmada karşılaştırmalı ve betimleyici çözümleme yöntemi kullanılmıştır. İnceleme sonucunda, yalancı eşdeğerliğin deyimler düzeyinde tek biçimli bir yapı sergilemediği; bazı deyimlerde anlamın tamamen ayrıştığı, bazı örneklerde ise anlam odağının değiştiği ya da olumlu-olumsuz değerlendirme farklarının belirleyici olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, deyimlerin lehçeler arası karşılaştırmalarda özel bir dikkatle ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.